ریشههای افول «چپ»
شیدان وثیق
جنبش تاریخیِ موسوم به «چپ»، بهویژه در روند سوسیالیستیِ آن، که در سدههای نوزده و بیست جریان سیاسی و اجتماعیِ بزرگی را تشکیل میداد، امروزه با افولی ژرف، ساختاری و برگشتناپذیر روبرو شده است. این واقعیتِ فروپاشیِ نظری و عملیِ چپ سنتی از چند دهه اخیر تا کنون را میتوان در سراسر جهان از جمله در ایران مشاهده کرد.
علل افول تدریجی «چپ» را ما در این بحث در چهار شاخص اصلی و در خطوط کلی بررسی میکنیم. 1- فروپاشیِ ایدئولوژیک. 2- فروپاشیِ تئوریک. 3- فروپاشیِ حزبیت. 4- دشواری پیوند با جنبشهای نوین مردمی.
در چنین شرایط فروکش چپ سنتی و در اوضاع سردرگُم کنونی در سطح ملی و بینالمللی است که ما با نبود یک گفتمان ایجابی و اثباتی در تئوری و عمل، با فقدان یک بَدیل نظری و عملی، روبهبرو میباشیم. با این همه اما، تغییر انقلابی وضع موجود برای رهایی1 از سلطهها، برای یک شکل و شیوه زندگیِ نوین و مشترک، ایدهای که «کمونیسم» مینامیم، از دید ما همچنان زنده و مطرح است و در راهِ پر تضاد و دشوار آن باید تلاش کرد. اما نه با تکرار یا اصلاح سوسیالیسمی که در درازای تاریخ گذشتهاش به کجی، شکست و یا فاجعه انجامید، بلکه در گُسست از آن، یعنی در شکل و درونمایهای دیگر، نوآورانه و رهاییخواهانه که بیشک از پیش داده نشدهاند بلکه در فرایند پیکار نظری و عملی ابداع و اختراع میشوند.
———————————
1- فروپاشیِ ایدئولوژیک
پس از انتشار مانیفست حزب کمونیستِ مارکس و انگلس در سال 1848، سوسیالیسمی که میخواست ایده و عمل رهاییخواهانه و برابریطلبانه باشد به تدریج تبدیل به یک ایدئولوژی تمامتخواه و سلطهگر میشود. آرمان ضد سیستمی خود تبدیل یه سیستم جدید میشود. در آغاز در اروپای غربی و سپس در سراسر جهان گسترش پیدا میکند و دو مرحلهی تاریخی را میپیماید.
در مرحله اول، به شکل سوسیالدموکراسی آشکار میشود. اما این چپِ سوسیالدموکرات، با شرکت در جنگ امپریالیستیِ جهانی اول (1918-1914) و سپس با بر عهده گرفتن مدیریت اجتماعی نظام سرمایهداری و استعماری، بر ایده و عمل رهایی از سلطه سرمایه، مالکیت و دولت، که معنا و علت وجودی سوسیالیسمِ آغازین است، خط بطلان میکشد.
دومین مرحله سوسیالیسم با انقلاب اکتبر یا اقدام عملیِ بلشویکهای روسیه در سال 1917 آغاز میشود. سوسیالیسمِ برخاسته از آن نیز به لنینیسم، استالینیسم، سرمایهداری دولتی، توتالیتاریسم، حاکمیت حزب واحد، سلطه دستگاه پلیسی – امنیتی، لغو آزادی و دموکراسی در روسیه، چین، اروپای شرقی، ویتنام، کوبا و غیره میانجامد. “سوسیالیسمهای” امروزی از جمله در آمریکای لاتین نیز کمابیش دارای همین ویژگیهای بالا، با پیامدهایی چه بسا اسفبارتر، میباشند.
در ایران نیز، همین سیستمِ ایدئولوزیکیِ سلطهگر و تمامتگرا به نام سوسیالیسم/کمونیسم بر چپِ این کشور غالب میشود. پس از شهریور 1320 در شکل حزب تودهِ وابسته به اتحاد شوروی و سپس در دهه 1350 و بعد از آن در شکل جریانهای معروف به چریکی، مائوئیستی، خط سوم و غیره. در کشور ما نیز، چپِ کلاسیک سرنوشتی متفاوت از چپ در دیگر کشورها یعنی افول و فروپاشی پیدا نکرده است.
واقعیتِ امروزه نشان میدهد که سوسیالیسمی که در دو فاز تاریخی و در دو شکل مختلف و تا اندازهای متضاد به وجود آمد، یکی سوسیالدموکراسیِ ادارهکنندهی نظام سرمایهداری و دیگری سوسیالیسم اقتدارگرا و توتالیتر ( لنینی – استالینی)، هر دو با شکست رو به رو شدند. اولی در اروپای غربی رو به افول رفته است و دومی در شوروی سابق و اقمارش فروپاشید. در این میان، چین تودهای نیز تبدیل به یک دیکتاتوریِ هولناک، سرمایهداری و استیلاطلبِ جهانی تبدیل شده است.
2- فروپاشیِ تئوریک
تئوری سوسیالیستی در سدههای نوزده و بیست میلادی در رویاروئی با مناسبات سرمایهداریِ آن دوران تاریخی تبیین شد و در همه جا، از کشورهای پیشرفته سرمایهداری در جهان غرب تا احزاب چپ در کشورهای توسعه نیافته و معروف به “جهان سوم”، راهنمای عمل احزاب سوسیالیست و کمونیست قرار گرفت. این تئوری در شکل کلاسیکِ خود امروزه در کلیتاش با بحرانها و بُنبستهای چارهناپذیر روبهرو شده است. بسیاری از مقولهها و احکام تئوریکِ سوسیالیسمِ کلاسیک که در زمانی میتوانست دارای حقیقت و اعتبار باشند امروزه در شرایط دوران تاریخیِ ما فسخ شدهاند، کارائی خود را از دست دادهاند و با اوضاع و احوال کنونی همسانی ندارند. تئوری سوسیالیستی کلاسیک دیگر پاسخگوی شرایط زمانهی کنونی ما نیست و این ناکارائی و باطل شدن آن در اوضاعی رخ میدهد که ما امروزه با فقدان بَدیل و گفتمانی نوین، ایجابی، اثباتی و رهاییخوانه از سلطه سرمایه، مالکیت و دولت برای تغییر انقلابی اوضاع کنونی مواجه میباشیم.
محورهای اصلی تئوری کلاسیک سوسیالیستی که امروزه منسوخ شدهاند چیستند؟
1- اقتصاد دولتی که پایه و اساس تئوری اقتصادی چپ سنتی را تشکیل میدهد. در این سیستم، مالکیت دولتی (بر وسایل تولید) زیر عنوان کاذب “مالکیت جمعی” به جای مالکیت خصوصی بر وسایل تولید مینشیند. سرمایهداری انحصاریِ دولتی جایگزین سرمایهداری خصوصی میشود و “اقتصاد سوسیالیستی” ! نام میگیرد. اما تجربه «سوسیالیسم واقعاً موجود» و اقتصاد دولتگرا در همهی کشورها تا کنون ثابت کرده است که ستم، سلطه، فقر، بیعدالتی، استثمار، بوروکراسی، هیِرارشی و اقتدار بر مردم و از جمله بر کارگران و زحمتکشان در سیستم و اقتصاد دولتی کمتر از آن چه که در سیستم و اقتصاد خصوصی انجام میگیرد نیست. مسألهی اصلی در ایدهی اصلی مارکس، الغأ دولت و مالکیت از یکسو و مشارکت، تعاون، کنترل جمعی، اشتراکی و مستقیم مردمان بر امور خود، از جمله بر امور اقتصاد و تولید، از سوی دیگر بود. یعنی اقتصادی که نه دولتی باشد و نه خصوصی بلکه به صورت مشارکتی و جمعی اداره شود. و این، از همان آغاز، حلقه گُمشدهی تئوری کلاسیک سوسیالیستی را تشکیل داد، همواره ادامه پیدا کرد و هم چنان تا امروز ناپیدا باقی مانده است.
2- سوژه انقلابیِ ضدسرمایهداری در تئوری کلاسیک سوسیالیستی را طبقه کارگر تشکیل میدهد. این نیروی اجتماعی، در عین حفظ تواناییهائی، امروزه در همه جا رو به افول، تجزیه، چنددستگی، تقسیمبندی و تضادهای درونیِ پایدار و ساختاری (و نه اتفاقی یا گذرا) رفته است. طبقه کارگر دیگر سوژه اصلی انقلاب را تشکیل نمیدهد. امروزه خودِ ایده و فلسفه ضرورت و وجود یک نیرو یا سوژه اصلی انقلابی در جنبشهای اجتماعی زیر سؤال میرود. امروزه، با تغییرات ساختاری و تکنیکی در تولید و کار (در نیروهای مولده)، با گسترش فزاینده کار غیرمادی2، با زیستسیاستِ3 سرمایهدارانه و زیر سلطه قرار گرفتنِ اقشار مختلف، مردمان بسیاری از گروههای مختلف اجتماعی – زحمتکشان، جوانان، زنان، اقلیتهای گوناگون، طبقات متوسط – با همهی اختلافها، تفاوتها و تضادها میان این قشرها و در درون هر قشر، به میدانِ مبارزهیِ ضدسیستمی و ضدسلطه کشیده میشوند. به بیانی دیگر امروزه عوامل اجتماعی گوناگون در تغییرات اجتماعی نقش بازی میکنند و اینان دیگر محدود به طبقهکارگر صنعتی و سنتیِ سدههای نوزده و بیست نمیشوند بلکه بسیاران4 را تشکیل میدهند، اما با ویژگیها، اشتراکها، اختلافها، چندپارگیها و تضادهایِشان. مهمتر از همه این که نیروهای اجتماعی ضد سلطهِ امروزی تنها در جریان فرایند مبارزه و عمل برای تغییرات اجتماعی، یعنی در میدان جنبش و «رخداد»5، شکل میگیرند. یعنی، برخلاف تصور کهنه حاکم بر سوسیالیسم کلاسیک، نیروهایی نیستند که از پیش بنا بر تعیینات اقتصادی، طبقاتی، تاریخی و غیره مشخص و معین شده باشند.
3- انقلاب در یک کشور، به معنای سوسیالیستیِ آن، امروزه با جهانی شدن و به هم پیوستگیِ کشورها در همهی امور اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، بهداشتی، اکولوژیک، علمی، فرهنگی و غیره، دیگر میسر نیست. اما تئوری کلاسیک و منسوخ سوسیالیستی همچنان در چهارچوب تنگ یک کشور و دولت - ملت6 که امکانات و توانائیهایش محدود شده و رو به افول میروند، به مسائل مینگرد، در حالی که امروزه نیاز به تبیین بینشی جهانی و جهانرواست. امروزه، در عصر جهانی شدن و وابستگی کشورها به یکدیگر، مسایل و مشکلات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، محیط زیستی… بیش از پیش تبدیل به معضلاتی بغرنج میشوند که دیگر نمیتوان برای آنها پاسخی در مقیاس محدود، محلی، ملی، کشوری و حتا منطقهای پیدا کرد. این پاسخ یا پاسخها بیش از پیش جهانی میشوند و در نتیجه اتحاد، همکوشی، همراهی، مشارکت و همبستگی جنبشها و نیروهای اجتماعی در سطح جهانی تعیینکننده میشوند. امروزه نه تنها برآمدن جامعهی نوین و مناسبات اجتماعی نوین و رهاییخواهانه در چهارچوب محدود و بستهی یک کشور یا سرزمین ناممکن میشود، بلکه همهی شواهد نشان میدهند که حتا اصلاحات یا رفرم ریشهایِ اقتصادی، سیاسی و غیره در چهارچوبِ تنها یک کشور نیز بیش از پیش نیاز به همکاری و همسویی با دیگر کشورهای دنیا و منطقه دارد. امروزه، جهانیشدن مناسبات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و بحران اقلیمی و محیط زیستی… امر یافتن راهکارهای مشخص برای تغییر وضع موجود در یک کشور به گونهای مستقل از تغییرات و تحولات در پیرامون، در منطقه و در دنیای خارج را هر چه بیشتر پیچیده و دشوار و در یک کلام ناممکن کرده است. فقدان یک بینش جهانی در رابطه با حل مسائل ملی و کشوری نزد چپ سنتی، یکی دیگر از گرهگاهها و ناتوانیهای اصلی این جریان و عامل افول آن را تشکیل میدهد.
4- تسخیر قدرت و دولت و حفظ آنها همیشه در کانون مشغله و سیاستورزی چپ سوسیالیستی و انقلابی قرار داشته است. لنین میگفت “مساله اصلی هر انقلاب، قدرت است“. از این چشماندازِ کیش قدرت، انقلاب و به طور کلی سیاست تبدیل به مبارزه برای تصرف دولت و پاسداری از آن میشود. از همین نگاه نیز، همهی ترفندها و شیوهها برای رسیدن به قدرت و تحکیم و تقویت آن به کار بُرده میشوند. چپ در همه جا از جمله در ایران نیز همواره در این راستا فکر و عمل کرده و میکند. همواره نیز نشان داده است که هر جا به قدرت رسیده، در برابر الزامات حکومت کردن و دولتداری، ناگزیر دست به اِعمال سلطه برای حفظ سیستم زده است. دریافت عامیانه و مبتذل از فعالیت سیاسی، که همواره در تاریخ بر اندیشه و فلسفهی سیاسی چیرگی داشته است، از «سیاست» و همچنین از «دموکراسی» مدیریتِ امور دولت و قدرت یعنی دولتگرایی و قدرتطلبی را فهمیده است. در این زمینه، نوسازی و نوبنیادی اندیشه و عمل رهاییخواهانه از فرایند نقد و نفیِ کامل بینش دولتگرا و قدرتطلب از «سیاست» میگذرد، یعنی گسست از چپی که به نام «حاکمیت مردم»، «انقلاب» و «سوسیالیسم»، هدف خود را در بازتولید و تقویت دولت و قدرت قرار میدهد. انحرافی که ناگزیر تمرکزگرایی، اقتدارگرایی و سلطهگری را به همراه میآورد.
5- امر دموکراسی و ملزومات آن چون جمهوری، آزادیها، انتخابات، حقوق بشر، جدایی دولت7 و دین (لائیسیته) و غیره… همواره مسائل فکرنشده و بحرانزای سوسیالیسم و چپ را تشکیل دادهاند. نسبت به این مقولههای مهم سیاسی، اجتماعی، انسانی، شهروندی و مدنی… سوسیالیسم، بهویژه در شکل چپ لنینی- استالینیِ آن، همواره در موضعی بیگانه یا خصمانه قرار داشته است. نه تنها سیاست روشن و درستی دربارهی آنها نداشته بلکه حتا در ضدیت با آنها اقدام کرده و فاجعه به بار آورده است. با عدم دفاع از حقوق بشر، دموکراسی، انتخابات آزاد، آزادیهای مدنی… به بهانه “بورژوائی” بودن این مقولهها و با ادعای کاذب طرفداری از دیکتاتوری پولتاریا، حکومت کارگری و سوسیالیسم، چپ سنتی به بیراهههای توتالیتر و استبدادی کشیده شد.
اما امروزه، امر دموکراسی در شکل نمایندگیاش با بحرانها و ناتوانیهای ساختاری، ژرف و بیش از پیش آشکار مواجه شده است. این در حالی است که چپ چیزی برای ارائه دادن جز فرمولهای منسوخ گذشته در چنته ندارد. به واقع، ایدهی یک دموکراسیِ مشارکتیِ رادیکال – نه دولتگرا و نه تمرکزگرا – به منزله آلترناتیوی بر دموکراسیِ نمایندگیِ امروزی، همچنان امری مجهول و معمایی باقی مانده است. البته شکلهایی همواره پیشنهاده میشوند، چون سیستم «شورایی»، از سوی چپهای نوستالژیکِ انقلاب اکتبر و یا «رفراندوم به ابتکار مردم» در جنبشهای پوپولیستی امروزی در غرب… اما اینها همه اشکالی تازه و نا آشنا نیستند. «شوراهای» تحت کنترل و قیمومیت حزب واحد در شوروی سابق و یا سیستم همهپرسی در سوئیس با نتایجی گاه ارتجاعی و واپسگرا را نمیتوان دموکراسی مستقیمِ حقیقی و رهاییخواه نامید. این شکلهای تجربی همچنان ما را با یک پرسش اصلی روبهرو میسازند. این که در گسترهی جامعهای چند میلیونی و سرزمینی پهناور، چگونه میتوان مشارکت مردمانی بسیارگونه در اشتراکها و اختلافهایِ شان را امکانپذیر ساخت؟ برای تصمیمگیریهایی مشترک و رهاییخواهانه که به دست خود آنها و نه به جای آنها، به نفع خودِ آنها و نه زیانِ آنها انجام پذیرند.
6- توسعهگرائی و تولیدگرائی که همواره در کانون فلسفهی سوسیالیسم کلاسیک قرار داشته است، امروزه به کُل زیر سؤال میروند. برای جلوگیری از نابودی محیط زیست و مقابله با تغییرات اقلیمی، به عبارت دیگر برای پاسداری از زمین مشترک و استمرار حیات بشر، قالبهای فکری و عملی چپ سنتی، چون رشد و توسعهی بیش از پیش فزاینده تولید و مصرف، وعده پوچ اشتغال کامل… پاسخگو نیستند. پروبلماتیکهای جدیدی مطرح میشوند که این چپ پاسخی برای آنها ندارد. به چند نمونه اشاره کنیم. یکی، گفتیم، ورود قشرهای مختلف و متضاد اجتماعی در مبارزاتی است که تقلیلپذیر به تضاد کار و سرمایه، طبقه کارگر و بورژوازی، مالکیت دولتی و مالکیت خصوصی… نمیشوند. از آن جمله است مبارزه زنان در راه برابری زن و مرد و فمینیسم، مبارزه برای جدایی دولت و دین یا لائیسیته بهویژه در رژیمهای دینسالار، مبارزه اقلیتهای اجتماعی برای به رسمیت شناختن خود و دستیابی به حقوق برابر، مبارزه علیه نژادپرستی، خارجیستیزی و غیره. دومین پروبلماتیک، بحران اقلیمی و محیط زیست است که امتناع از سوختهای فسیلی و هستهای، انصراف از رشد و توسعه شتابان، تولیدگرایی، مصرفزدگی و کالائیشدن همهی امور زندگی را به موضوع اصلی جدال سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی امروز تبذیل کرده است. سپس، بحران کار و اشتغال است که مسأله کاهش زمان کار و در نهایت الغای کار مزدبَری… را به میان میکشد. امروزه ایدهی شکل و شیوه نوینی از یک زندگیِ بسنده در عدم زیادهخواهی و در هماهنگی و سازگاری با طبیعت و اکوسیستم به صورتی اساسی و مبرم مطرح میشود. تنها با نگاهی رهاییخواهانه و به دور از سلطهگری بر طبیعت و انسان و سلطهپذیری است که میتوان در راه ایجاد یک شکل و شیوهی نوین زندگی مشترک از هم اکنون گام برداشت.
7- چالشهای بینالمللی نوینی در سدهی بیست و یکم، پس از فروپاشی اتحاد شوروی و حکمرواییِ دو ابرقدرت آمریکا و روسیه، در جهانِ امروز مطرح میشوند. از آن جمله است برآمدنِ امپریالیسم نوپا و جهان گستر چین، افول نسبی امپریالیسمهای کهن چون ایالات متحده و اروپای غربی، قدرتگیری دیکتاتوریهای هژمونیطلب منطقهای چون ایران و ترکیه، رشد و گسترش اسلامیسم و بنیادگرائی اسلامی در خاورمیانه، آفریقا، آسیای جنوبی… اینها همه پاسخها و موضعگیریهای نوین، روشن و قاطع میطلبند که از توان چپ سنتی برنمیآید. زیرا که این چپ همچنان در چهارچوب صفبندیهای بینالمللی گذشته، که امروزه دگرگون شدهاند، میاندیشد و در نتیجه قادر به درک و فهم تغییرات و تحولات جدید جهانی نمیشود. گفتیم که پیروزی جنبشهای رهاییخواه امروزه تنها در یک کشور و حتا در یک منطقه امکانپذیر نیست بلکه در اتحاد، همسویی و پیوندشان با هم در گسترهای جهانی قابل تصور است. اما این جنبشهای نوین نه تنها در برابر سرمایهداری جهانی با تمامیِ دستگاهها و نهادهایش قرار دارند، بلکه در دنیای چند قطبی کنونی باید با قدرتهای استیلاطلب گوناگون (توتالیتر، ارتجاعی، اسلامی، پوپولیستی و غیره)، که در پهنهی جهانی و منطقهای عمل میکنند، نیز مقابله کنند. از این رو، پیکار امروزی این جنبشها بسی دشوارتر و بغرنجتر از دوران گذشتهای است که مسائل بینالمللی در رقابت و جنگ سرد بین دو اردوگاه شرق و غرب حل و فصل میگردید.
3- فروپاشیِ حزبیت
حزبیتگرایی سنتی عاملِ دیگر افول و فروپاشیِ چپ کلاسیک میباشد. تجربه نیم سده گذشته در همه جا نشان داده و میدهد که امروزه حزبسازی به سبک گذشته کارآیی خود را از دست داده است زیرا نه مردمی را میتواند جذب کند و نه در تغییرات بنیادین نقشی ایفا کند. در بهترین حالت، حزب تبدیل به دستگاهی برای انتخاب نمایندگانی در پارلمان برای مدیریت نظم موجود شده است. حزبسازی در تاریخ مدرنیته، به طور کلی، بنا بر مُدل ساخت دولت شکل گرفت، همچنان که دولت مدرن نیز بنا بر نمونه ساختار عمودی و اقتدارگرای دستگاه دین و کلیسا در غرب بهوجود آمد. تحزب سنتیِ امروزی، دستگاهی است به منظور تسخیر قدرت سیاسی از راه دموکراتیک یعنی «نمایندگی» و یا از طریق اقدام کودتاگرانه برای به دست گرفتن ماشین دولتی و پاسداری از آن با هدف حاکمیت و سلطه بر مردم. از این رو، این گونه تشکیلات سیاسی را «حزب – دولت» مینامیم. یعنی ساختاری سلسلهمراتبی، تمرکزگرا، بوروکراتیک و اقتدارگرا که به هر شکل و ترتیب، آگاه یا ناخودآگاه، بنا بر ماهیت و الزاماتِ پیروی از «منطق حزبی»، که چیزی نیست جز تامین موجودیت و منافع تشکیلات و دستگاه آن، ناگزیر باید بر مردم اِعمال قیمومیت و سلطه کند، رهبری و هدایت آمرانه جامعه را در دست گیرد. این گونه حزبیت را مارکسیسم مبتذل روسی (لنینی- استالینی)، با تفسیرهای ناروا و قدرتطلبانهاش از ایدههای رهاییخواهِ مارکسی، تئوریزه و قُدسی کرد. از سوی دیگر، تحزب کلاسیک مقولهی «نمایندگی» را عمده و مطلق میکند، درحالی که بینش رهاییخواهی در پیِ کشف شکلهای نوینی از تشکلپذیری است که دخالتگریِ مستقیمِ مردمان در امور خود به دست خود و برای خود را فراهم سازد. یک دخالتگری جمعی، مشارکتی و بیواسطه که در حقیقت «نمایندگی» نمیشود.
4- دشواریِ پیوند با جنبشهای نوین مردمی
یکی از ویژگیهای برجستهی اوضاع جهانِ امروزِ ما، برآمدنِ جنبشهای نوین مردمی در سراسر گیتی است. این جنبشهای اجتماعی و سیاسی، از غرب تا شرق و از شمال تا جنوب، با این که بنا بر شرایط هر کشور بسیار متفاوتاند، اما در عین حال از ویژگیهایی مشترک نیز برخوردار میباشند که آنها را از جنبشهای اجتماعی سدههای گذشته متمایز میسازند. این جنبشها امروزه در یک اوضاع پرآشفتهی جهانی رشد و نمو میکنند. تودهی گستردهای از مردمانِ فرودست بهویژه از میان اقشار متوسط اجتماعی را به خیابانها و میدانها میکشانند. اینان، خارج از تشکلها و دستگاههای سنتی – چون احزاب، سندیکاها و نهادهای رسمی – دست به مبارزه و مقاومت میزنند. در جست و جوی برابری و دموکراسی واقعی، خود را «ضد سیستمی» میخوانند، بدین معنا که تمامیتِ وضع موجود را زیر سؤال میبرند. پارهای از این جنبشها برای به کرسی نشاندن خواستههای خود حتا به قهر و خشونت کور نیز توسل میجویند. این جنبشها اما تا کنون قادر به تبیینِ راهکار یا بَدیلِ نظری، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در برابر سیستم حاکم و ایجاد شکلهای نوین مشارکتی نشدهاند. از خودسازماندهیِ پایدار، افقی، جنبشی و دموکراتیک بازماندهاند. چپ سنتی با وجود تلاشهای فراوان و بیحاصل، به دلیل همان محدودیتهای ذهنی و ایدئولوژیکی و همان موانع ساختاری که در بالا نام بردیم، قادر به ایجاد پیوند و دیالوگی سالم، سازنده و انتقادی با این جنبشهای نوین مردمی و در نتیجه تأثیرگذاری روی آنها و اثرپذیری از آنها نیست. یکی از علل اساسی افول چپ سوسیالیستی امروزی، همانا جداییاش از جنبشهای نوین مردمی و عدم پیوند با آنهاست. از سوی دیگر این جنبشها نیز تمایل و گرایش فراوان به حفظ خودمختاری و استقلال خود دارند و نمیخواهند در چهارچوبهای حزبی، سازمانی و ایدئولوژیکی چپ یا راست اداره یا رهبری شوند. این جنبشها یکدست نبوده بلکه در درون آنها گرایشات مختلف عمل میکنند: از ایدههای برابریطلبانه، آزادیخواهانه و رهاییخواهانه تا ایدئولوژیهای ناسیونالیستی، پوپولیستی، اقتدارگرایانه و بنیادگرایانه مذهبی…
———————————————————–
نتیجهگیری
امروزه، امر یافتن راهکارها، با مشارکت و توافق اکثریت بزرگ مردم، برای پاسخ به مسائل و مشکلات جوامع کنونی که بیش از پیش پیچیده، چندپاره و پُرتضاد میشوند، بسی دشوار و پروبلماتیک شده است. مسائلی که در زمینههای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و محیطزیستی نیاز به پاسخهایی مشخص، ایجابی و اثباتی دارند فراوان هستند: در پهنهی چگونگی اجرای عدالت اجتماعی، برابری و برون رفت از مناسبات سرمایهداری؛ در رابطه با پایان دادن به انرژی فسیلی و منع استخراج از منابع پایانپذیر، در مورد راهکار کشوری و جهانی برای مقابله با بحران اقلیمی، محیط زیستی و کاهش انتشار گازهای گلخانهای؛ در زمینه ایجاد دگرگونیهای اساسی و ساختاری در گسست از دولتگرایی، تولیدگرائی و کالائی شدن زندگی؛ در رابطه با تمرکززدائی و خودمختاری، پایان کار مزدبگیری، تصاحب جمعی، (نه دولتی و نه خصوصی) ثروتهای مادی… برای همهی این پرسشها و بسیاری دیگر، میدانیم که چپ سنتی، بهویژه روندی که تغییرات بنیادی را مورد نظر قرار میدهد، پاسخی جز طرح فرمولهایی کلی و بیشتر برگرفته از ایدئولوژیها و تئوریهای ناکارایِ گذشته ندارد. به این دلیل نیز از افول این جریان تاریخی سخن گفتیم و ریشههای فروپاشی آن را در این نوشتار توضیح دادیم.
اما سرمایهداری، با وجود بحرانها و تضادهای گوناگوناش، همچنان زنده، فعال و امروزه جهانی شده است. نه تنها همهی پیشبینیهای مارکسیستی، از نیمهی دوم سدهی نوزدهم تا کنون، دربارهی فروپاشی نزدیک سرمایهداری غلط از آب درآمدهاند بلکه این نظام توانسته در همه جا خود را با اوضاع و احوال جدید متحول و منطبق سازد، حفظ و مستحکم نماید. از سوی دیگر امروزه ما با رشد و گسترش سیاستها و ایدئولوژیهای ناسیونالیستی، پوپولیستی، توتالیتر، بنیادگرایی دینی و غیره روبهرو هستیم. اینها در همه جا از جمله در ایران نیز عمل میکنند : در کشورها و جامعههای گوناگون، در درون جنبشهای مردمی، در درون مردم، در بین احزابِ راست و چپ، در سندیکاها، نهادها و غیره. بهطور کلی، نظریه و عمل قدرتطلبی، دولتگرایی و سلطهجویی در جهانِ امروز رو به کاهش نرفته بلکه در حال رشد و گسترش اند.
امروزه ما با فقدان یک گفتمان و بدیل ایجابی که پاسخگوی شرایط و اوضاع و احوال کنونی باشد روبهرو هستیم. کُنشگرانِ رهاییخواه، که از چپ سنتی بُریده اند، تنها با شکلدهیِ اثباتی و ایجابی به یک شکل و شیوهی نوینِ زندگیِ باهم و مشترک در خودمختاری، خودگردانی و استقلال نسبت به دولت و نهادهای قدرت است که میتوانند در ایجاد مناسباتی بَری از سلطهگری و سلطهپذیری و در تغییر ریشهای اوضاع نقش ایفا کنند. این امر را البته باید از هم اکنون در پیشگیرند و نه به آیندهای نامعلوم واگذار نمایند.
شیدان وثیق
آذر 1400 – دسامبر 2021
————————————————–
1: رهایی یا رهاییش : Émancipation (به فرانسه)، Emancipation (به انگلیسی) و Emanzipation (به آلمانی)
2- زیستسیاست : Biopolitique. مفهوم مورد استفاده میشل فوکو.
3- غیرمادی: immatériel. کار غیر مادی، ایدهایست برگرفته از تونی نِگری و مایکل هاردت.
4- بسیاران : Multitude.
5- رخداد : Évènement در معنا و مفهومی که در فلسفه فرانسوی (1960 – 1980) به کار بُرده شده است.
6- دولت – ملت : État-nation
7- دولت، در بحثِ لائیسیته، معادل État (فرانسوی)، State (انگلیسی) و Staat (آلمانی) است، که شامل سه قوای اجرایی، قضایی و مقننه میشود. با حکومت که معادل خارجی آن نزد ما Gouvernement است، اشتباه نشود.
برای آشنایی با فلسفۀ سیاسی هر گروهی باید به آن بعنوان گروهی اجتماعی نگریست. علوم اجتماعی، گروههای دینی را نیز نه جمعی با باورهای مشترک، بلکه مانند هر گروه اجتماعی یا سیاسی دیگری، برخوردار از «هویت فرهنگی» مشترک میداند.
توطئه در لغت به معنای مقدمه چیدن برای انجام کاری یا زمینه سازی است و از آن چنین مراد می کنند که دو یا چند نفر برای اجرای یک برنامه محرمانه با هم همکاری کنند.