مسکو به دنبال برقراري رابطه از ايران تا عربستان سعودي

روسيه، در جستجوي ريشه هاي اسلامي اش
منبع: لوموند دیپلماتیک

نوشته Jacques LEVESQUE

تحکيم چندقطبي بودن، گفتگو ميان « غرب مسيحي» و « شرق اسلامي»، اهدافي اغماض ناشدني از لحاظ اقتصادي: توسعه روابط روسيه و کشورهاي اسلامي به يکي از الويتهاي سياست خارجي مسکو بدل گشته است. با وجود درگيري در چچن، اين سياست به ثمر نشسته است و شامل کشورهايي مانند عربستان سعودي، مصر و ترکيه نيز ميشود که متحد سنتي ايالات متحده محسوب ميشوند.

باوجود جنگ بيرحمانهاي که در آن زمان در چچن جريان داشت، آقاي ولاديمير پوتين مفتخر شد تا اولين رئيس جمهوري کشوري با اکثريت غير مسلمان باشد که براي سخنراني در نشست سران سازمان کنفرانس اسلامي l’Organisation de la conférérence islamique)(OCI) ) دعوت ميشود؛ نشستي که دهم اکتبر ٢٠٠٣ پنجاه و هفت دولت اسلامي را گردهم آورد.موفقي سياسي و ديپلماتيک. با توجه به اين که فدراسيون روسيه بيش از پانزده درصد تبعه مسلمان دارد(١) و هشت جمهوري خودمختار از مجموع بيست جمهوري نام مردم مسلمان را بر خود داردند(٢)، روسيه جايگاه بازرس اين سازمان بين المللي را به دست آورد؛ لطفي که با حمايت متناقض ايران و عربستان سعودي همراه بود.

از آن زمان، آقاي پوتين و ديگران سران روس، از جمله سرگئي لاوروف، وزير امور خارجه، در هر فرصتي تاکيد ميکنند که روسيه « تا حدودي، جزو دنياي اسلام محسوب ميشود». در مصاحبه اي که شانزدهم اکتبر ٢٠٠٣ در شبکه الجزيره انجام شد، آقاي پوتين خاطر نشان ساخت که برخلاف مسلماناني که ساکن اروپا هستند، هم کشينانشان در روسيه بومي هستند. وي تاکيد کرد که حضور اسلام در روسيه مقدم بر حضور مسيحيت است(٣)….

بر اين اساس، از اين پس مسکو خواستار رابطه سياسي ويژهاي با جهان عرب و مسلمانان در کل است. به نظر ميرسد که روسيه، دولتي که در درجه اول اروپايي است، نقشي تاريخي براي واسطه شدن ميان جهان غرب و جهان اسلام برعهده دارد. در توضيح معنا و عواقب چنين خواسته هايي و همچنين سياستهاي وابسته به آن سه علت وجود دارد.

اول براي زدودن اثرات زيانبار جنگ چچن در روسيه و ديگر نقاط جهان. به ويژه با تقويت حس تعلق مسلمانان به دولت روسيه، هدف از بين بردن، يا دست کم محدود ساختن، قطبي شدن روابط ميان اکثريت قومي روس و مسلمانان روسيه است. آقاي پوتين در همان مصاحبه تاکيد ميکند که « بايد از اسلام گريزي ممانعت کرد». اين کار دشوار است به ويژه زماني که ميدانيم، نه تنها در چچن که همه جا، در تعقيب کساني هستند که فقط در مظان اسلامگرايي افراطي قرار دارند. وي تاکيد ميکند که «هويت تروريسم را نبايد در هيچ دين، فرهنگ و سنتي نمادين ساخت ». اگر پيش از يازدهم سپتامبر ٢٠٠١ و کمي پس از آن، وي، حسب عادت، شورشيان چچن را « تروريستهاي افراط گراي مسلمان» ميناميد، از آن پس با پرهيز از هرگونه ارجاعي به اسلام آنها را « تروريستهاي وابسته به شبکه هاي بين المللي قاچاق مواد مخدر و اسلحه» ميخواند.

اقتصاد و جستجوي هويت

جستجوي رابطه اي برتر با دنياي عرب و مسلمانان جنبه دوم اين سياست است که درراستاي هدف رسمي سياست خارجي روسيه مبني بر «تقويت جهان چندقطبي »، و يا به عبارت ديگر، پشتيياني و تقويت مراکز مقاومت عليه سلطه تک جانبه ي ايالات متحده ي آمريکا است. منظور از آن انتفاع از خصومت فراگير با سياست خارجي واشنگتن در کل جهان عرب و مسلمان است. پيش از اين، اتحاد جماهير شوروي خود را همچون متحد طبيعي دنياي اعراب ضد امپرياليستي و « داراي جهت گيري سوسياليستي» نشان ميداد. از اين پس، روسيه ميخواهد رابطه اي محکم، نه فقط با ايران و سوريه، بلکه همچنين با عربستان سعودي، مصر و ترکيه ايجاد کند که از مدتها پيش به ايالات متحده آمريکا نزديک بوده اند.

ملاحظات اقتصادي ، به ويژه در بخش انرژي، لوکوموتيو بازگرداندن روسيه به صحنه بين المللي را با فشار به جلو ميراند. کرملين، در بخش انرژي هستهاي و در صادرات نيروگاه هاي هسته اي، آينده خوبي را براي خود پيش بيني ميکند که مي تواند در عرصه رقابت بين المللي در حوزه هاي فنآوري پيشرفته جايگاهي فراتر از يک کشور صادر کننده مواد اوليه انرژي زا براي خود ايجاد کند. در زمينه صادرات اسلحه نيز اوضاع به همين ترتيب است؛ بخش بسيار کارامد اقتصاد اتحاد جماهير شوروي که در دهه ١٩٩٠ دچار مشکلات جدي شدهبود.

کرملين ديگر به دنبال اتحادهاي ظاهري نمي باشد. همچون شرايط حاکم بر سازمان همکاري شانگهاي(l’Organisation de coopération de Shanghaï,OCS) ( روسيه، چين، قزاقستان، قرقيزستان، تاجيکستان و ازبکستان)، مسکو، بدون آن که خود را در رويارويي مستقيم با ايالات متحده آمريکا بداند، به جاي روابط تصنعي،خواهان روابط سياسي قوي است. اين نکته نيز قابل توجه است که ايران که خواهان عضويت رسمي در اين گروه بود فقط به عنوان ناظر پذيرفته شد.

در نهايت، سومين توجيه اين سياست جديد در قبال دنياي اسلام ريشه در جستجوي هويت روسيه پس از فروپاشي اتحاد جماهير ، هم از جنبه بين المللي و هم از جنبه داخلي، دارد. در اين راستا، سياست فقط از فرصت طلبي سياسي مبتني بر مقتضيات ناشي نميشود. در سال ٢٠٠٥، سرگئي روگوف، عضو فرهنگستان، در نشريه رسمي روابط خارجي نوشته است « در وهله اول،فاکتور اسلامي سياست روسيه مسئله هويتي است(٤).» وي ميافزايد: « اين يکي از علت هايي است که بنا بر آن، روسيه نميتواند دولت ملت، در معناي اروپايي، آن باشد.» و ادامه ميدهد: « روابط ما با دنياي اسلام، به طور مستقيم، با امنيت ما در ارتباط است.»

بايد به درستي معناي اين سخنان را درک کرد. در سپتامبر ٢٠٠٣، آقاي ايگور ايوانف، وزير امور خارجه وقت، تاکيد کرد که جنگ عراق ،همچون ساير نقاط دنيا،باعث افزايش تعداد سوءقصدهاي انجام شده در خاک روسيه شده است. اين سخن پيش از فاجعه بسلان، يکي از پيامدهاي اسف بار اين جنگ، بيان شد(٥). بي شک، اين موارد جايگاه مسکو را نشان ميدهد. نبايد جهت گيري مشترک فرانسه، آلمان و روسيه را در شوراي امنيت سازمان ملل متحد از نظر دور داشت که مشروعيت بين المللي جنگ به راه افتاده توسط ايالات متحده آمريکا را از بين برد. مسکو، با کمک اين ائتلاف، اميد داشت شاهد ظهور نشانه جهان جديد چند قطبي باشد.

به نظر ميرسد رهبران روسيه، آقايان پوتين و ديميتري مدودوف در راس قدرت، واقعاّ از اين موضوع نگران هستند که نظريه « جنگ تمدن ها» به پيشگويياي بدل گشته است که خودبه خود تحقق مييابد. با وقوع جنگ عراق،کمي پس از جنگ افغانستان، و حمايت بي قيد وشرط و بي سابقه واشنگتن از سياستهاي سازش ناپذير اسرائيل، رهبران روسيه باور دارند که حملات آمريکايي ها به ايران باعث ايجاد فاجعه اي در روابط جهاني خواهد شد و پيامدهاي بيثبات کننده فراواني در اين منطقه وسيع نزديک روسيه، تعداد بيشماري از جمهوري هاي پيشين شوروي و حتي خود روسيه، برجاي خواهد نهاد.

اين يکي از کليدهاي فهم روابط پيچيده و مشکلي است که روسيه با ايران دارد. از يک سو، تهران يک شريک ژئوپوليتيک مهم به حساب ميآيد و فراتر از آن، پس از چين و هند، سومين مشتري عمده صنايع نظامي روسيه و همچنين ويتريني براي صادرات کنترل شده نيروگاه هاي هسته اي است. رهبران ايران همواره، از حمايت از شورشيان چچن شانه خالي کرده اند. دو کشور براي حمايت بسيار فعالانه از نيروهاي نظامي مخالف طالبان در افغانستان، حتي پيش از اقدام ايالات متحده آمريکا در اين زمينه، همپيمان شده اند. بايد يادآوري کرد که افغانستان تحت سلطه طالبان تنها کشوري بود که استقلال چچن را به رسميت شناخته بود و کمک هايش به مبارزان چچني را نيز نبايد از نظر دور داشت.

از سوي ديگر، مسکو، با توصيف شرم آور بودن گفته هاي رئيس جمهور محمود احمدي نژاد درباره اسرائيل، آنها را مردود ميداند و فشارهاي چشمگيري بر ايران وارد ميکند، از جمله به ويژه همراه با واشنگتن، در شوراي امنيت سازمان ملل متحد، به تحريم هاي اقتصادي ايران بر عليه ايران راي ميدهد که به هرحال عملي بود در جهت محدود شدن و مهار پيامدهاي نظامي.

کرملن، به قيمت پذيرش ريسک خراب شدن روابط اش با ايران، در نظر دارد به ايالات متحده و ديگر کشورهاي غربي نشان دهد که نقش مسئولانه اي در رابطه با عدم دستيابي ايران به تکنولوژي غني سازي لازم براي دستيابي به سلاح هسته اي بازي مي کند.در عين حال روسيه مي خواهد تهران را متقاعد نمايد تا با آژانس بين المللي انرژی هسته ای به راه حلي مورد قبول دست يابد. باشرکت در مجازات هاي محدود و مرحله اي عليه ايران ، روسيه سعي مي کند شبح حمله نظامي برعليه اين کشور را تاحد ممکن دور سازد. جاي ترديد نيست که روسيه نمي خواهد يکي از کشورهاي هم جوارش به سلاح هاي هسته اي دست يابد. در عين حال شکي وجود ندارد که روسيه زيستن در کنار ايراني هسته اي را بر اجبار مقابله با نتايج مخرب حمله امريکا به ايران ترجيح مي دهد.

ترسهاي مشترک
چنين مواضع چند جانبه اي در نزديکي سياسي به کشورهايي چون ترکيه و عربستان سعودي، همپيمانان سنتي ايالات متحده آمريکا، نقش داشتند. بي شک، اينان، رقباي ايران، از دستيابي تهران به سلاح هستهاي مي هراسند. به هرحال، همچون روسيه و به همان علتها، با واکنش نظامي واشنگتن مخالفت ميکنند. اين کشور ها از نتايج چنين حمله اي نه تنها براي خود بلکه براي همسايگان نزديک شان نيز در هراس اند.

ترکيه، به عنوان نتيجه جنگ عراق، شاهد ظهور کردستاني در عمل مستقل در مرزهايش شد. اين مشکل، به تنهايي، با بي ثباتي ايران، وخيم تر خواهد شد. بيشک، روسيه در نظر دارد در دوراني که مبادلات اقتصادي و همگرایي هاي سياسي بين دو کشور روسیه و ترکيه به بالاترين سطح خود در دويست سال گذشته رسيده است بهترين نتايج را از اين نزديکي به دست آورد.

در سطحي پايين تر روابط روسيه با عربستان سعودي نيز در همين چارچوب پيش مي رود، عربستان سعودي اي که علي رغم دشمنياش با صدام حسين مخالف جنگ عراق بود ( با اين حال به ايالات متحده آمريکا اجازه داد تا از پايگاه هايش در خاک اين کشور استفاده کند). در فوريه ٢٠٠٧، آقاي پوتين، به عنوان اولين رئيس جمهور روسيه يا اتحاد جماهير شوروي از اين کشور ديدن کرد. پيشنهاد قراردادهاي ساخت نيروگاههاي هسته اي و فروش تسليحات نظامي مطرح شد و همچنين بر روي افزايش تعداد مسلمانان روسي در مراسم حج سالانه توافق شد. دفاع از شورشيان چچني نيز از ميان رفت که رياض، تا سال ٢٠٠٢، به طور علني از آنان حمايت ميکرد البته بدون آنکه خودمختاري اعلام شده از طرف آنها را بپذيرد.

١- اين ارقام گزارش اشتباهي از وضعيت ارائه ميدهند. طبق تجزيه و تحليلهاي رسمي و غربي، ميزان بالاي زاد و ولد جوامع مسلمان و مهاجران جمهوريهاي مستقل آسياي مرکزي تا سال ٢٠١٠ باعث افزايش قابل توجهي خواهدشد. Lire Dmitry Shlapentokh, « Islam and orthodox Russia: from eurasianism to islamism », Communist and Post-Communist Studies, Londres, n°٤١, ٢٠٠٨, p.٢٧-٤٦. بههرحال، به عقيده ديگر متخصصان، از جمله موري فشباخ، يکي از متخصصان برجسته جمعيت شناس روسيه، اين برآوردها، آشکارا، اغراق شده هستند و هيچ امکاني براي تائيد آن در کوتاه مدت وجود ندارد.

٢- به غير از چچن، اينگوش، داغستان، آديغه، کاباردينو-بالکاري، کاراچاوو-چرکسي، باشقيرستان و تاتارستان. پرجمعيت ترين و مهمترين اينان، تاتارستان و باشقيرستان هستند. بيش از نيمي از تاتارها خارج از تاتارستان زندگي ميکنند؛ تعداد مسلمانان منطقه مسکو، به تنهايي، بيش از باشقيرستان است.

٣- از پايان قرن هفتم، اسلام در منطقه روسيه امروزي گسترش يافت، با اين حال، در پايان قرن دهم بود که اولين دولت روس مسيحيت را به عنوان دين رسمي پذيرفت.

4- Mezhdunarodnaya Zhizn,vol.51, n° 4, Moscou, 2005.

٥- اول سپتامبر ٢٠٠٤، در مدرسه بسلان، در اوستياي شمالي، بيش از هزار و سيصد کودک و بزرگسال به گروگان گرفته شدند. دو روز بعد، پس از يورش سرويس امنيتي روسيه، گروگانگيري با مرگ سيصد و چهل و چهار فرد غير نظامي( بنا بر آمار رسمي) پايان يافت که بيشترشان کودک بودند.

نويسنده
jacques LEVESQUE
ژاک لوسک استاد علوم سياسي و حقوق، دانشگاه کبک مونترال، نويسندهي آثاري چون
١٩٨٩,la fin d’un empire,L’URSS et lalibération de l’Europe de l’Est, Presses de Sciences Po, Paris, ١٩٩٥.

آخرين مقالات اين نويسنده:
برگردان:
Dina KAVIANI دينا کاوياني